سایت بندپی Bandpay.ir

لاک تراشی ، صنایع دستی رو به فراموشی

بازدیدها: 29

لاک تراشی یا چو تراشی از هنرهای اصلی مردم مازندران محسوب می شود که امروزه با گسترش شهرنشینی و تغییر شکل زندگی مردم در بسیاری از مناطق در حال از بین رفتن است. سایت بندپی در این مقاله به معرفی این هنر ریشه دار و نمایش عکسهایی از آن می پردازد.

سایت بندپی – لاک تراشی یکی از مشاغل بومی و تقریبا فراموش شده مردم مازندران است که بیشتر در مناطق جنگلی و روستایی مورد توجه مردم بوده و محصولات تولیدی آن برای زندگی روزمره آنها تهیه می شده است.

لاک تراشی با واژه محلی مازندرانی چو تراشی به معنای تراشکاری و شکل دادن چوب برای ساخت ابزارهای مورد نیاز زندگی است که شامل 2 بخش چو و تراش است که در اینجا چو به معنای همان چوب درخت است و تراش هم به معنای تراشیدن به کار می رود.

ساکنین مناطق روستایی مازندران در گذشته بیشترین نیازهای خود را از چوب های جنگلی تهیه می نمودند که با استفاده از تنه و ریشه درختان بدون بهره گیری از ابزار کار امروزی ظروفی مانند کچه، جوله، کترا، پلاکر، دونه پاج، قاشق، کلز و… را تولید می کردند که اگر به ریشه مفهوم و کارکرد این ابزارها دقت کنیم به این پی می بریم که بیشتر یا تمای اینها برای رفع نیازهای زندگی روزمره همچون طبخ غذا، خوردن غذا، پیمانه کردن و… بکار می رفته است.

لاک تراشی در بندپی

هنر لاک تراشی یک کار کاملا ابداعی و ابتکاری است. این هنر به مهارتی بیش از مهارت یک نجار یا چوب تراش معمولی نیاز دارد و جنگل نشینان با شناختی که از چوب درختان مختلف دارند می توانند بهترین گزینه را در انتخاب ماده خام اولیه (چوب) برای ساخت مصنوعات چوبی بکار گیرند. درختانی که از چوب آنها برای این کار بهره می گیرند شامل افرا، راش، ملج، توسکا، ممرز، شمشاد ، نم دار و انجیلی است.

هنر لاک تراشی همان ساخت ظروف و احجام چوبی سنتی با استفاده از چوب های جنگلی است که با نقوش اسطوره ای و الهام گرفته از طبیعت اطراف منقوش می کردند. با توجه به قدمت استان مازندران و سایت های کشف شده در این استان، ثابت شده که مازندران سابقه تاریخی 7000 ساله دارد که به دلیل جنگل انبوه و گونه های مختلف درختان جنگلی، طبیعتاً لاک تراشی و استفاده بومیان از چوب قدمت بسیار طولانی دارد. بومیان گذشته ساکن مناطق جنگلی به دلیل فراوانی درختان و این که بیشتر نیاز خود را از چوب تهیه می کردند که رفته رفته در ساخت لوازم چوبی از تنه و ریشه درختان مهارت یافتند.

این مصنوعات چوبی در گذشته زندگی مردم مازندران هم ارزش کاربردی و هم تزئینی داشته است اما امروزه با چشم پوشی از معدود نقاط جنگلی و کوهستانی مازندران که از آن بصورت کاربردی استفاده می کنند، کاملا جنبه تزئینی آن مطرح است و جنبه کاربردی آن با وجود تولید روز افزون و متفاوت لوازم و ابزارهای آشپزی و… از بین رفته است.

با توجه به رقابتی که اجناس و ظروف چینی در بازارهای ایران ایجاد کرده اند و سرنخ هایی هم از حضور مصنوعات چوبی یا صنایع دستی ساخت این کشور در مناطق شمالی کشور مشاهده می شود، این هنر دیگر خریدار و مصرف کننده ندارد و به طور کامل در حال از بین رفتن و فراموشی است و بجز اندک مناطقی از استان مازندران که استادان گرانقدری از گذشته این هنر را حفظ کرده و امروزه آن را تولید و به کار می گیرند، بیم آن می رود که این هنرمندان با رفتن خودشان از دنیا این حرفه چند هزار ساله را نیز با خود ببرند.

ظروف چوبی که از ریشه درختان تهیه می شود سبک تر و در مقابل سرما و گرما مقاوم تر است. بنابراین ترک بر نمی دارد، در اثر ضربه به سادگی نمی شکند و عمر مفید آن گاهی بیش از 100 سال است که البته بستگی به نوع چوب دارد. برای برخی لوازم ضروری منزل، از ریشه متصل به ساقه که با شیب ملایمی در خاک نفوذ کرده است استفاده می کنند. چون این نوع ریشه ها کمتر در معرض برف و باران قرار دارند. چوبی که از تنه درختان استفاده می کنند نباید تر بوده و به اصطلاح شیره چوب از دست رفته و تقریباً خشک شده باشد.

ظروف لاک تراشی را نباید در کنار آتش یا بخاری قرار داد و یا در جایی مرطوب ، باید در جای عادی با دمای مناسب باشد. برخی از ظروف تهیه شده از این راه عبارتند از: لاک جوله، کلز، لاک دانه پاش، قندچوله، تنباکو چوله، قاشق ، ملاقه، کترا.

لاک (خردخار) : به ظرف بزرگی گفته می شود که دور آن رو به داخل جمع شده که در زبان محلی مازندرانی به آن "خردخار" می گویند و بیشترین استفاده ی آن برای خوردن غذا بخصوص گرماس پلا بود.

لاک تراشی در بندپیلاک تراشی در بندپینمونه ای از خردخار یا لاک

جاله: این وسیله شبیه پارچ است که در اندازه های متفاوت ساخته می شود. کاربرد اصلی آن برای دوشیدن شیر و نگه داشتن انواع مواد لبنی بود و با نقشه های مارپیچ و زنجیره ای طراحی می شود.

لاک تراشی در بندپینمونه ای از ظرف جاله

کچه و کترا : همان قاشق است و از ساقه یا شاخه شمشاد ساخته می شود که در کنار وسایل امروزی همچنان کاربرد دارد. کچه در اندازه کوچکتر برای خوردن غذا یا آش استفاده می شود که از مهمترین مزیت های آن این است که در هنگام خوردن آش یا غذای گرم موجب سوختگی دهان نمی شود. کِتــرا شبیه به همان کچه است اما در اندازه بزرگتر که داخل آن گودی بیشتری دارد و برای هم زدن آش بکار برده می شود.

لاک تراشی در بندپینمونه ای از کچه 

لاک تراشی در بندپیکِتـــرا 

کَلــِز : از این وسیله چوبی گاهی به جای ملاقه برای هم زدن شیر و سرد کردن شیر استفاده می شود که در مناطق مختلف مازندران نام های گوناگونی دارد.

لاک تراشی در بندپیلاک تراشی در بندپی

ابزارهای کار :

برای شروع چوب را از جنگل تهیه نموده و چند روز در سایه می گذارند تا رطوبت اولیه را از دست بدهد. اما اگر چوب انتخاب شده کاملاً خشک بود، پیش از آغاز کار باید مدتی در داخل آب خیسانده شود.

چوب درختان آزاد (ازدار)، نمدار، شمشاد (شهر)، ملج، انجیلی، توسکا و ممرز برای کار مفید است (باید توجه داشت برای ساختن جوله نباید از چوب ازدار استفاده کرد؛ چون چوبش تر است و زود خشک شده، ترک بر می دارد. اما چوب نمدار و افرا بافت شان طوری است که خشک بشوند هم جمع شده و ترک بر نمی دارد).

ابزار مربوط به برش :

تور ( تبر ) : اولین و مهمترین ابزار کار لاک تراش تبر است که برای قطع و برش چوب و ساختن به فرم دلخواه کاربرد دارد. در شرایطی که استاد لاک تراش ابزار کار کافی نداشته باشد همه مراحل را می تواند با تبر انجام  دهد.

ابزار مربوط به تراش :

تاشه ( تیشه ) : ابزاری است که با آن برای نازک کردن و گود کردن قسمت هایی از کار استفاده می شود و دو نوع تیشه راست و تیشه کج کاربرد دارد.

متکل : ابزاری است شبیه به تیشه با تیغه بلندتر برای تراشیدن داخل ظروف استفاده می شود.

رخ گیر : ابزاری است دارای تیغه فولادی و برنده که برای تراشیدن و نازک کردن بدنه داخل ظروف مانند جوله و لاک استفاده می شود.

دله گیر : ابزاری است دارای تیغه فلزی منحنی شکل که برای تراشیدن درون ظروف گرد و منحنی و همچنین که ظروفی مثل جوله استفاده می شود.

رنده : ابزاری با بدنه چوبی و تیغه تیز فولادی که برای تراشیدن و نازک ردن وسایلی با سطوح کشیده مانند عصا استفاده می شود.

سائون ( چوب سا ) : ابزاری است فلزی با سطح زبر در اشکال مختلف که برای تراشیدن و شکل دادن به محصولات مختلف مورد استفاده قرار می گیرد.

ابزار مربوط به خراش :

نقش کر : ابزاری است دارای تیغه نازک فولادی با اشکال مارپیچ یا ساده و دسته چوبی که برای ایجاد نقش بر روی ظروفی مانند کلز و جوله استفاده می شود.

خروس : ابزاری است فلزی برای ایجاد نقش بر روی محصولات مختلف که نقشی به شکل دایره و شبیه به چشم خروس دارند.

 ابزار کوبشی :

کتنا : ابزاری است چوبی شامل سر و دسته که کاربردی شبیه چکش دارد.

ابزار سوراخ کردن :

درفش یا دروش : ابزاری است برای سوراخ کردن چوب.

چلی : ابزاری چوبی با نوک تیز که برای شکافتن چوب از آن استفاده می شود.

ابزار جانبی :

سنگ : ابزاری است برای تیز کردن تیغه تبر.

نرمه سنگ : سنگی است برای تیز کردن سایر تیغ ها.

عکس برخی از ابزارهای کار و مصنوعات چوبی ساخته شده لاک تراشی در بندپی

با سپاس فراوان از آقای استاد کربلایی جانعلی لاغری و خانواده محترم ایشان که عکس ها به یمن مهمان نوازی این بزرگوار تهیه شده اند.

لاک تراشی در بندپی

لاک تراشی در بندپی
لاک تراشی در بندپی

لاک تراشی در بندپی

این تصاویر فقط نمونه ای از صنایع دستی و ابزارهای انجام کار می باشد که در مقاله های بعد به تفصیل به شرح برخی از صنایع دستی و روش های ساخت آن می پردازیم.

منبع :

منبع راهنما، انسان شناسی و فرهنگ (لاک تراشی؛ صنایع دستی رو به فراموشی مازندران URL) – بنیامین کاویانپور

عکسها اختصاصی از سایت بندپی

۲۲ پاسخ

  1. با عرض سلام و خسته نباشید،
    امیدوارم پیاممو بخونید چون مدت زیادی از درج این مطلب تو سایت گذشته،
    لطفا در صورت امکان آدرس یا شماره ی تماس چند کارگاه سنتی لاک تراشی رو برام ایمیل کنید …
    ممنونم …

        1. کارگاه صنایع دستی چوبی کوهپایه که کارگاه مخصوصی برای ساخت لوازم سنتی چوبی داره و این ابزارها رو به صورت نمایشگاه هم به اجرا میزارن

          آدرسشون هم بندپی شرقی، شهر گلیا یا گلوگاه، بعد از پل سجرو، کارگاه صنایع دستی و چوبی کوهپایه ؛ آقای لطفی نیا شماره تماس ۰۹۱۱۹۰۹۹۵۱۶

          یکی دیگه هم اقای استاد باقر کریمی که یکی از بهترین هنرمندان منطقه در زمینه ساخت صنایع دستی هستن کارگاهشون هم شهر گلیا کوچه نجاران هست.

          برای ارتباط با تیم پشتیبانی سایت بندپی و مطرح کردن پرسش های خود می توانید از طریق شماره ۰۹۱۱۵۹۳۰۶۹۵ در تلگرام با تیم مدیریت در ارتباط باشید.

  2. با عرض سلام و احترام و خسته نباشید، ممنون از سایت و مطالب خوبتون،
    لطفا آدرس یا شماره ی تماس چند کارگاه سنتی لاک تراشی رو برام ایمیل کنید …
    امیدوارم پیام منو بخونید چون واقعا علاقه دارم به این کار …
    با تشکر …

  3. با عرض سلام احترام و خسته نباشید خدا قوت میگم بابت زحماتتون
    لطفا در صورت امکان آدرس یا شماره ی تماس چند کارگاه سنتی لاک تراشی رو برام ایمیل کنید.
    متشکرم

  4. سلام و تشکر از بابت مطالب جذاب. شما اگه برای شما امکان پذیر هست آدرس و یا شماره تماس چندکارگاه دکترایش را برام ایمیل نمایید

  5. با عرض سلام و خسته نباشید
    لطفا در صورت امکان آدرس یا شماره ی تماس چند کارگاه سنتی لاک تراشی رو برام ایمیل کنید.
    متشکرم

  6. با عرض سلام و تبریک به شما
    بنده دانشجوری کارشناسی رشته گرافیک هستم ،موضوع پروژه ام در مورد صنایع دستی استان مازندران هست ،سایت شما کمک خیلی بزرگی به بنده کرده بخصوص عکسهای هنر لاک تراشی ، اگر براتون مقدور هست آدرس دقیق چند تا کارگاه سنتی لاک تراشی رو برام ایمیل کنید تا از نزدیک ببینم و پروژه ام راتکمیل کنم
    با تشکر

  7. باسلم درمطالب قبلی راجب شهرام اطاقسرایی خواندم باسپاس ازایشان بخاطر حمایت راجب باسازی امامزاده وهمکارشان اقای اسماعیل پور معلم تشکرمیکنیم امیدواریم همشهریان عزیزازاین فرصت استفاده کنند

  8. باسلام و ارادت، به تازگی به سایت شما زیاد سر می زنم. سایت شما با اطلاعاتی غنی و تصاویر بسیار زیبا و دلنشینی که دارد، زبان ما را به تحسین می گشاید. دست مریزاد.فقط اگه ممکنه جایی برای ضرب المثل های محلی بازکنید.البته با فلسفه ی وجودی آنها.

    1. درود، ممنون از اظهار لطف شما دوست عزیز. پیشنهاد بسیار خوبی را مطرح کردید ، به علت گستردگی مطالب تیم مدیریت زیاد وقت نمیکنه به تمامی مطالب رسیدگی کنه شما هم در هر بخشی از سایت می تونید همراه ما باشید،با افتخار استقبال خواهیم کرد. 

  9. ابتدا عرض تسلیت دارم به دوست خوبمان آقای غلامعلی نیا بخاطر فوت پدربزرگشان

    در ادامه بخاطر مطالب زیبایتان از شما تشکر میکنم 

  10. باسلام وتشکر بخاطر تلاش درحفظ سنتهای نیاکانمان.اگردرحالا با کچه غذا نخوردین حتما یه بار امتحان کنید.    همچنین بنده به نوبه ی خودم عرض تسلیت دارم خدمت اقای غلامعلی نیا فیروزجایی یکی از اعضای پرتلاش مدیریت سایت بندپی بخاطر فوت پدربزرگ ایشان.انشاالله خدارحمت کنداین بزرگوار تازه ازدنیارفته رو.

  11. سلام

    با ارزوی سلامتی و شادباش

    میخواستم بگم کتابهای بندپی میراث ماندگار را در کتابفروشی موسوی (واقع در سه راه گلوگاه)گذاشتم،اگر کسی از شما آدرس خواست میتونید به اونجا بسپرید.

     

     

    موفق باشید

  12. درود و سلام و سپاس به خاطر این گزارش  خوب  خدا رحمت کند روح همه چوتراش های بندپی ره که شه بوردنا وشون یادگاری بمونسه

    یک شوخی-  برار چوب تراشی ره تبلیغ نکن که این چهارتا دار افرا و شیردار هم نابود بونه  خره کچه و کترا ره بخردمی

    با سپاس فراوان

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

دسته‌ها
آمار سایت
  • ۰
  • ۱,۰۱۲
  • ۱,۲۷۸
  • ۳۷,۵۰۹
  • ۲۶۴,۸۶۸
  • ۷,۹۷۴,۲۹۹
  • ۶۵,۰۵۳
  • ۷۲۸
  • ۷,۲۸۸
  • ۲۴ اسفند, ۱۴۰۰